معضل تشكلات كارگري و معضلا ت احزاب

ايرج آذرين در مقاله اي تحت عنوان (( دو معضل تشكلهاي كارگري ايران: نا پايداري و نفوذ جريانات سياسي)) ( 1 ) نقدي به مقاله اي در نشريه« تشكل» (شماره آزمايشي آذر 79) دارد. ا و جمله اي از نشريه تشكل شماره ياد شده را ذكر كرده وپيرامون آن بحث نسبتا مفصلي را دامن ميزند. جمله اي كه در نشريه تشكل آمده و ايرج آذرين آنرا نقل ميكند و همچنين به آن نسبت (( بي دقتي تاريخي )) ميدهد، اينگونه است كه: (( از اين رو هر زمان كه جو خفقان و سركوب بر جامعه ما حاكم شده، با سركوب جريانات چپ، اتحاديه ها نيز از حركت باز مانده و شيرازه آنها از هم پاشيده است))

انتقاد آذرين اين است كه (( متاسفانه نحوه مرتبط كردن مساله مناسبات تشكلهاي كارگري و سازمانهاي چپ به مساله علل ناپايداري تشكلهاي كارگري نادرست است.)) ( 2 )

او محور اين نادرستي را اينگونه فرموله ميكند: (( يعني ا نگار اگر جريانات چپ نميامد ند و در اتحاديه ها حضور تعيين كننده پيدا نميكرد ند، وقتي خودشان سركوب ميشد ند اتحاديه ها ميماند ند. اما اگر ا ز فاكت تاريخي درست حركت ميكرد يم، آن « از اين رو» را نميتوا نستيم در جمله بالا بنويسيم. بلكه به اين نتيجه ميرسيد يم كه: چون در ايران، همچون بسياري كشورها، ا نديشه هاي طبقاتي ( چه بورژوايي و چه كارگري ) پيش از رشد عيني خود اين طبقات وارد جامعه شد، لذا مبارزه براي تشكيل ا تحاديه هاي كارگري نيز همواره با تلاش وفعاليت جريانات سياسي چپ همراه بوده است.)) ( 3 )

بدين ترتيب ايرج آذرين با يك « دقت تاريخي»، بي دقتي تاريخي كه از نظر وي در نشريه تشكل آمده است را تصحيح ميكند. اما اين خود همراه با بي دقتي هائيست كه ايرج آذرين با طرح آن، هدف ديگري را د نبال ميكند كه پائين تر به آن برميگرديم. قبل از آ ن اشاراتي به اين موضوع ضروري بنظر ميرسد.

اول اينكه؛ انديشه طبقاتي، بر بستر نظام طبقاتي و در يك محيط متخا صم طبقاتي بوجود ميآ يد. (مثلا وجود يك تشكل كارگري يك انديشه نيست. بلكه محصول ماديت يافته يك انديشه است.) بعبارت ديگر رشد عيني خود طبقات، منافع طبقاتي را معين كرده و آن را بصورت انديشه طبقاتي از خود متساعد ميكند. به همين دليل است كه ميتوان از« مبارزه براي تشكيل اتحاديه هاي كارگري » صحبت كرد.

طبقه كارگر نقدا بمثابه يك طبقه، موجوديت عيني دارد. و به همين دليل ميتوا ند براي تشكيل اتحاديه هاي خود مبارزه كند. اما « انديشه طبقاتي» بدون حضور ملموس و عيني خود طبقات، تنها در سطح انديشه و ذهنيت باقي ميماند و ا صولا نيازي به متشكل شدن ندارد. در نهايت، اين پايه هاي مادي خود طبقات و منافع طبقاتي آنها است كه انديشه طبقاتي را بوجود ميآورد؛ و نه بالعكس.

دوم اينكه؛ همراهي جريانات سياسي چپ در مبارزه براي تشكيل اتحاديه هاي كارگري، اولا چيزي از خود مبارزات كارگران براي تشكيل اتحاديه ها و تشكلا تشان كم نميكند. ثانياً، اين فقط همراهيست و از ماهيت كلمه پيداست كه حركتي، ا ز طرف كسي يا كساني همراهي ميشود. و لذا اين همراهي تنها يك شرط بيروني است كه امر حركت را تسهيل ميكند. و نه اينكه خود حركت را ايجاد و يا متولد كند. (مثلا واكنش غريزي به ستم، بدون انديشه نيز وجود دارد. انديشه اما اين واكنش را آگاهانه و هدفمند ميكند.)

در جمله نقل شده از طرف ايرج آذرين كه در نشريه تشكل آمده است، فشرده اي ا ز همان مضاميني را در خود دارد كه ايرج آذرين مفصلا بر سر آن بحث كرده و سعي به اثبات همانهايي را دارد كه در آن جمله به شكل متراكم وجود دارد. اما بحث ا و از رد همان جمله آغاز ميشود.

چيزي كه ا ز نظر ايرج آذرين در آ ن جمله غايب است، اينگونه از طرف وي فرموله ميشود: (( اما بنظر من مهمترين دليل ا ز ا ين لسيت و ا ز مقاله غايب ا ست : ا ختناق سياسي مهمترين علت ناپايداري تشكلهاي كارگري د ر ا يران بود و هست.)) ( 4 )

در اينجا نيز ذكر چند نكته ضروري است. اول اينكه؛

مگر ميشود نقش احزاب چپ مورد نظر آذرين در تخريب تشكلهاي مستقل را منكر شد. جريانهايی که سازمانها و گروههای خود را به جای تشکل های مستقل کارگری قرار دادند و يا به درجات مختلفی به يک يا بخش ديگری از هيئت حاکم تحت لوای «مبارزه با امپرياليزم»از در سازش برآمدند، خود از مسببين شکست انقلاب بوده اند. عدم انتقاد به اين جريانها و وانمود کردن اينکه «اختناق» مسبب از همپاشی جنبش کارگری بوده است؛ صحيح نيست. بايستی درسهای اين دوره و مشخصاً نقش سازمانهای «چپ» به جنبش کارگری ارائه داده شود.

دوم اينکه، در جمله مقاله « نگاهي گذرا به علل ناپايداري تشكلات كارگري» كه از طرف آذرين نقل ميشود، مقادير كافي وجود دارد كه اشاره به ا ز هم پاشي شيرازه اتحاديه ها در يك جو خفقان و سركوب دارد. يعني در همان جمله، عنصر خفقان و سركوب، ( تعريف ديگري از ديكتاتوري مورد نظر ايرج آذرين ) دليل ا صلي نا پايداري اتحاديه ها و از هم پاشيده شدن شيرازه آنها ذكر ميشود. و ايرج آذرين در رد ا ين جمله، همراهي جريانات سياسي چپ د ر مبارزه براي تشكيل اتحاديه هاي كارگري را مياورد، كه به آ ن جمله« تشكل» ربطي ندارد. تنها ميتوان اينگونه آ ن را مرتبط كرد كه آ ن جمله « تشكل » سركوبي جريانات چپ را بهانه اي براي سركوبي اتحاديه هاي كارگري ذكر ميكند. و ايرج آذرين، خود ديكتاتوري را عامل ا صلي سركوب ميداند.

سوم اينكه؛ ديكتاتوري بعنوان يك عامل سركوب، خود سبب واكنش هاي متشكل به همان ديكتاتوري و حضور مبارزه با ديكتاتوري در ظرفي طبقاتي و تشكل يافته است. لذا ا ين نظرايرج آذرين را نميتوان بعنوان يك ا صل و قاعده پذيرفت كه ميگويد: (( ا ين نكته قاعـد تا مورد انكار هيچكس نيست كه وجود تشكلهاي كارگري تنها در صورت وجود درجه اي از آزاديهاي دمكراتيك امكانپذير است و تشكل پايدار ، لازمه اش نظام سياسي پايداري است كه به درجه اي دمكراتيك باشد.)) ( 5 )

اجازه بدهيد كه حا ملان اين نوع نگاه را در ديدگاهاي منشويكي موجود و بخصوص در ديدگاه مرتضي محيط بيابيم. و در مقابل آن ديدگاه آكتيو رضا مقدم را قرار دهيم. او ميگويد: (( امروز براي باز گرداندن طبقه كارگر و جنبش كارگري روي ريل مبارزه براي افزايش دستمزد احتياج به شكستن تور اختناق نيست، بايد عليه اين ايده ها و افكار مبارزه كرد..طبقه كارگر نيازمند مبارزه نظري عليه سياستهاي جنبش اصلاحات در جنبش كارگري است.))( 6 )

آنچه به اين بحث از يكطرف و واقعيت مبارزات كارگري از طرف ديگر مربوط ميشود، در قدم اول شرايط بوجود آمدن تشكلهاي كارگري (اعم از شرايط دمكراتيك يا ديكتاتوري) نيست. بلكه حفظ و پايداري تشكلهاي است كه در هر حال نقدا بوجود آمده اند و در آينده نيز بوجود خواهند آمد. بنابر اين بحث بر سر شرايط بوجود آمدن اتحاديه ها و تشكلهاي كارگري يك بحث فرعي است.

اما حال كه در اين بحث تا همين حد مطرح شد، خالي از فايده نيست كه به كار مخفي و علني تشكلهاي كارگري وارتباط آن با شرايط خفقان و يا دمكراتيك هم اشاره شود.

مبارزه با ستم طبقاتي و بهره كشي مبارزه ايست كه در هر شرايط جاريست.هر چند در شرايط ديكتاتوري، به دليل مجبور شدن تشكلهاي كارگري به كار مخفي اين مبارزه آهنگي كند تر دارد، اما دقيقا همين مبارزه است كه بورژوازي را به تغيير روش وا ميدارد. دمكراسي بورژوازي ارمغان او به طبقه كارگر نيست. بلكه عقب نشيني اش از ديكتاتوري عيان به نوع دمكراسي خويش است كه تنها تحت فشار و مبارزه طبقه كارگر به آن تن ميدهد. ( بر خلاف تصور رفرميستها كه اين دمكراسي را نتيجه درگيري بين جناحهاي بورژوازي معرفي ميكنند، و حمايت از يكي بر عليه آن يكي را نتيجه ميگيرند.) همانطور كه در مثالهاي ايرج آذرين در مقاله وي، مبارزات چارتيست ها آمده است. بايد به اين نيز اشاره شود كه در هر حال مبارزات چارتيست ها يك مبارزه متشكل در شرايط اختناق و ديكتاتوري بود كه به عقب نشيني بورژوازي ختم شد. اما نبايد از ياد برد كه افتخار تاريخ مبارزات كارگري در انگلستان، اتفاقا تاريخ مبارزات چارتيست هاست. مبارزه اي كه در شرايط اختناق، نه براي« دست يابي به آزاديهاي دمكراتيك» بلكه براي نابود كردن زمينه هايي كه بر بستر آن آزاديهاي دمكراتيك نيز پايمال ميشود، بود. منتهي بورژوازي با عقب نشيني خود تا مرز تامين آزاديهاي دمكراتيك، توانست جلوي گسترش مبارزات تا مرز نابودي سيستم سرمايه داري را بگيرد. بعد از آن طبقه كارگر انگلستان در مقايسه با آن مبارزات و حتي در شرايط دمكراتيك، چيزي قابل اشاره ازخود نشان نداده است.

يك تشكل كارگري نميتواند در هنگام خفقان و سركوب، تشكل كارگران نباشد( اما متشكل باشد) و در شرايط دمكراتيك تشكل كارگران باشد. اصولا تشكيلات كارگري براي تشكل خود نيست. بلكه تشكلي براي كارگران است كه در همه شرايط ميبايست در عمل اين را به اثبات برساند.هر چند آهنگ مبارزات كارگري و رشد تشكلات كارگري در يك شرايط دمكراتيك تند تر ميشود. اما اين چيزي از موضوعيت مبارزات متشكل كارگري در شرايط خفقان كاهش نميدهد.

مبارزات تشكلات كارگري محصول شرايط دمكراتيك نيست كه مجبور باشد تخفيفي در مطالباتش براي بوجود آمدن اين شرايط بدهد. بر عكس، اين شرايط دمكراتيك است كه محصول مبارزات كارگري است. عامل پايداري يا عدم پايداري يك تشكل كارگري، تنها شرايط خفقان و ديكتاتوري، يا شرايط دمكراتيك نيست. نزديكي اين تشكلات به توده هاي كارگر در حوزه جغرافيايي خويش و همسوئي با نيازهاي آنها از يكسو و ارتباط آن با مبارزات كارگري در سطح بين المللي از سوي ديگر، تضمين پايداري تشكل كارگري است.

پايداري يك تشكل كارگري، به مفهوم تنها حفظ فيزيكي تشكيلات نيست. پايداري در حفظ مضامين و اهدافي كه به آن دليل تشكلي بوجود ميايد، حيات آن تشكل را گارانتي ميكند.

اما مسئله استقلال تشكلات كارگري نسبت به احزاب نيز يك مسئله فرعي است. اين موضوع در مقايسه با معضل جنبش كارگري، بيشتر معضل احزاب است.

احزاب سياسي چپ، خود را شاخص پيوستگي و همبستگي ميشمارند. و از تشكلهاي كارگري ميخواهند كه نسبت به اين شاخص، استقلال يا عدم استقلال خود را معين كنند. از نظر اين احزاب، هر درجه از استقلال يك تشكل كارگري نسبت به آنها، ماهيت كارگري آن تشكل را غليظ يا رقيقتر ميكند. از نظر ايشان،جايز نيست يك تشكل كارگري مستقل از حزب سياسي موجوديت داشته باشد. اما خود آن حزب ميتواند مستقلا موجود باشد و اين حزب را ظرفي براي متشكل شدن كارگران آن تشكل معرفي كند.

تا آنجا كه به تاريخ جنبش كارگري در ايران بر ميگردد، ميتوان پذيرفت كه عدم حضور حزب انقلاب اجتماعي- حزب پيشتاز انقلابي طبقه كارگر( و فقط طبقه كارگر) همواره يك معضل اساسي براي طبقه كارگر بوده و هست. تا زماني كه چنين حزبي در سطح جامعه حضور مؤثر نداشته باشد، هر تشكل كارگري اين حق را دارد و ميبايست كه در يك محيط طبقاتي، تشكل مستقل خود را داشته باشد.

استقلال تشكل كارگري از دولت، تازه اين تشكل را از نهادهاي دولتي متمايز ميكند. استقلال اين تشكلات از احزاب سياسي، آنها را از تبديل شدن به ابزاري براي احزاب سياسي كه خود را بديل دولت ميدانند نيز مصون ميدارد.

اصولا طرح مسئله استقلال تشكلهاي كارگري از احزاب سياسي چپ جايز هست يا خير در شرايطي مطرح ميشود كه اولا؛ تعداد زيادي حزب سياسي چپ وجود دارد كه هر كدام نيز خود را پيشرو طبقه كارگر ميداند. تعداد اين احزاب از تعداد تشكلات كارگري بمراتب بيشتر است. و يك تشكل كارگري چنانچه حتي نخواهد كه نسبت به احزاب چپ مستقل باشد، نميتواند كشف كند كه نسبت به كداميك از اين احزاب نميبايست مستقل باشد. و اين در حاليست كه خود اين احزاب نسبت بيكديگر مستقلاند. تا حدي كه حتي، نسبت به هم بيگانه اند. ثانيآ؛ اين سؤال مطرح ميشود كه خود اين احزاب استقلال خود را چگونه تعريف ميكنند.

چه در بحثهاي شفاهي ايرج آذرين و چه در بحثهاي مكتوب او، همواره فرض بر اين است كه حزب سياسي چپي وجود دارد كه يك تشكل كارگري نميتواند نسبت به آن مستقل عمل كند (بجز موارد حقوقي تشكيلاتي) چنانچه اين يك واقعيت باشد، ميتوان حتي بعنوان يك اصل با ديدگاههاي او توافق داشت. اما اين فقط يك فرض است و لذا تناقضات خود را با خود بهمراه مياورد.

چرا يك حزب سياسي چپ بايد خواستار عدم استقلال يك تشكل كارگري، نسبت به آن حزب باشد. در صورتيكه عدم حضور ملموس يك حزب سياسي چپ كارگري، باعث بوجود آمدن تشكلات جداگانه كارگري ميشود. اين حزب سياسي چپ كه الزاماً كارگري نيز بايد باشد، آيا در يك خلاء طبقاتي بوجود آمده است كه پيشروان كارگري متشكل در آن حزب نتوانسته اند وسيعترين ارتباطات ارگانيك را با جنبش كارگري بوجود بياورند كه مستقل از چنين احزابي تشكلات مستقل كارگري بوجود ميايد؟

در واقع پسوند «مستقل» تشكل كارگري، از اينجا شروع نميشود كه چون احزاب چپ وجود دارند پس اين تشكلات خواهان استقلال از آنها هستند. بلكه برعكس، از اينجا شروع ميشود كه چون اين احزاب حضور، يا حضور ملموس ندارند، لذا اين تشكلات مستقلا تشكيلات خود را ايجاد ميكنند.

چگونه است كه پس از بوجود آمدن چنين تشكلاتي، اين احزاب، يا كلا وجود آنرا منكر ميشوند (سكتاريست ترين نوع آنها) و يا بدليل حضور مادي اين تشكلات، مستقل از ذهن اين احزاب، آنها تنها در صورت عدم استقلال تشكلهاي كارگري نسبت به خود، حاضرند موجد يتشان را برسميت بشناسند. آيا اين معضل جنبش كارگري است يا معضل خود احزاب چپ؟

اينكه يك تشكل اتحاديه اي خواهان استقلال نسبت به دولت باشد، مورد توافق همه است. اما اگر همان تشكل نخواهد كه نسبت به يك حزب سياسي مستقل باشد، تكليفش پس از ورود آن حزب سياسي در دولت چيست. آيا اينك استقلال قبلي نسبت به دولت را بايد از دست بدهد؟ وضعيت اتحاديه هاي كارگري در كشورهايي با دمكراسي بورژوايي در غرب، ترسيم اين تناقض است. .( انتخابات اخير در برزيل. و احتمال شريك شدن بزرگترين حزب سياسي چپ در دولت، ضرورت استقلال تشكلات كارگري از دولت و احزاب را بيشتر عيان ميكند.)

گفتيم كه موضوع استقلال يا عدم استقلال تشكلات كارگري نسبت به احزاب سياسي چپ، يك موضوع فرعي است، زيرا كه اساساً حزب چپ كارگري در جنبش طبقه كارگر ايران وجود ندارد.

بنابر اين، طرح استقلال تشكلات كارگري به اين دليل مطرح ميشود كه احزاب چپ موجود همچون گذشته، قيم مآبانه مهر خود را بر اين تشكلات نكوبند. بديهي است چنانچه چنين حزب كارگري از درون جنبش كارگري بيرون بيايد، آنگاه موضوع استقلال تشكلات كارگري اساساً منتفي خواهد بود. زيرا كه چنين حزبي توسط خود پيشروان كارگريي ايجاد ميشود كه در فازهاي ماقبل آن و در شرايط پراكند گي طبقه كارگر، در تشكلات مختلف كارگري و عمدتاً در جهت دستيابي به مطالبات روزمره كارگران متشكل بوده است. كارگران متشكل در اين تشكلات، در بطن مبارزاتشان به اين نتيجه ميرسند كه حتي براي دسترسي به مطالبات روزمره اشان ميبايست كه به يك نيروي تعيين كننده اجتماعي، با اتوريته معين، تبديل شوند. تنها چنين حزب سياسي كارگري ميتواند جنبش طبقه كارگر را ازموضع مسلط و تحكم كارگري، در مقابل سيستم سرمايه داري قرار دهد. پر واضح است كه در چنين وضعيتي،نه تنها استقلال بلكه كوشش در جهت ايجاد تشكل هاي پراكنده كارگري،خرده كاري محسوب مي شود. در نتيجه احزابی که خود را به عنوان سازمانهای کارگری معرفی کرده و فاقد نفوذ و اعتبار در درون جنبش کارگری اند، نمی توانند خود را در رهبری يا بخشی از تشکل های مستقل کارگری تلقی کنند. حتی اگر همه آنها پسوندهای «کارگر» و «سوسياليست» و «کمونيست» را با خود به يدک بکشند. مسئله بر سر اين نيست که سازمانهای «چپ» خود را چه می نامند، مسئله بر سر اينست که آيا پيشروی کارگری در اين احزاب حضور داشته و نقش تعيين کننده دارند و يا آن احزاب را مورد تاييد قرار می دهند يا خير.

بحث هايي كه در جنبش كارگري روسيه در سالهاي 1902 در مقابل ترديونيونيست ها وجود داشت، با پشتوانه حضور موثر چنين حزبي بود. حزبي كه نقدا در دهها كارخانه هسته هاي مخفي كارگري داشت.

اما اگر اين تقابل با خرده كاري را بخواهيم در شرايط مشخصي مثل شرايط ايران فرمول وار تعميم دهيم، دچارهمان خرده كاري خواهيم شد كه در آن سالها با آن مقابله ميشد. در شرايط مشخص كنوني، كار كلان در قدم اول چيره شدن بر پراكندگي طبقه كارگراست. در اين جهت تشكلات مستقل كارگري، موثر ترين روش براي جدا كردن صف كارگران از امت يكپارچه است. تا كيد بر استقلال اين تشكلات نيز گامي موثر در جهت باز گشت اعتماد بنفس به درون جنبش كارگري بطور اعم و پيشروان كارگري متشكل در اين تشكلات، بطور اخص است. سوال اصلي در مقابل يك حزب سياسي چپ موجود، نه استقلال تشكلات كارگري نسبت به احزاب، بلكه اساسا اين سوال است كه خود اين احزاب تا چه درجه اي حاضر به عبور از استقلال حزبي نسبت به همان تشكلات كارگري هستند. و نتيجتا تا چه درجه اي خود را در كنار پيشروان جنبش كارگري مي بينند تا با ياري رساندن به آنها در ايجاد حزب انقلاب اجتماعي- حزب پيشتاز انقلابي طبقه كارگر، استقلال حزبي كه سهل است، بلكه خود را در درون چنين حزبي بيابند.

موضوع استقلال يا عدم استقلال تشكل كارگري، نسبت به خطر بزرگي كه اينك خود جنبش كارگري را سخت تهديد مي كند نيز يك موضوع فرعي است. در شرايطي كه نفوذ رفرميزم در جنبش كارگري، اين جنبش و تشكلات آنرا با ويا بي استقلال، يكجا مورد حمله قرار داده است. تاكيد بر سر استقلال يا عدم استقلال تشكلات كارگري، سر رشته خويش گم كردن است.

تاكيد بر محوري كردن مبارزه، در مقابل نفوذ رفرميزم در جنبش كارگري، همانطور كه رضا مقدم هم بر آن تاكيد مي كند (بدون صرفنظر از ضعف آن) موضوع استقلال تشكل كارگري را در يك موضوع فرعي و دسته چندم قرار مي دهد. براي محوري كردن اين مبارزه آنچه كه در نظرات رضا مقدم جاي خالي دارد ، تاكيد بر گسست از سكتاريزم است. نميتوان بدون گسست از سكتاريزم نفس رفرميزم را گرفت. بر اساس حضور فعال همين سكتاريزم است كه رفرميزم فرصت مي يابد تا بر گرده طبقه كارگر، باز هم تازيانه زند. مادام كه احزاب چپ، تنها از طريق تحولات در تشكلات خويش، به دنبال قدرتمند شدن، بزرگ و كوچك ميشوند، چگونه مي توان بر سر استقلال تشكلات كارگري نسبت به اين احزاب به بحث نشست و آنرا نقد كرد.

حريف نفوذ رفرميزم در جنبش كارگري، در چنين وضعيتي كداميك از احزاب هستند؟؟؟

اساساً آيا احزاب سياسي مي توانند منافع طبقاتي خود را در وراي منافع طبقات موجود تعريف كنند؟ مرز منطقي تعيين ماهيت طبقاتي احزاب، درجه بستگي آنها به طبقات موجود جامعه است؛ بنابر اين، اين معضل احزاب چپ موجود است كه نبايد نسبت به تشكلات كارگري مستقل باشند؛ نه بر عكس.

1--بارو؛ ماهنامه اتحاد سوسياليستي كارگري(شماره 10 و11)

2- همانجا 3- همانجا

4- همانجا

5- همانجا

6--بارو شماره 10و 11 ص9 مقاله جنبش كارگري در وضعيت تازه(تاكيد از ماست)

كيوان كاوياني

6 آبان 1381