ضةند
لاثةرةيةك لة
ميَذووي ضيني
كريَكاري كورد

ن نووسيني:
كةمال مةزهةر
وةرطيَراني:
فوئاد مةجيد
ميسري
ئامادةكردن
و
بلاَوكردنةوةي
لة لايةن "سةنتةري
رِؤشنطةري
ماركسيستي"
بة
دةطمةن
نووسةراني
خؤمان و
بيَطانة
بيريان لة
كريَكاري
كورد
كردووتةوة.
دوور نةرِؤين لة
هيض كاميَك لة
بةرهةمةكاني
مامؤستا "ئةمين
زةكي ي"
ميَذوونووسي
طةورةمان دا
زؤر و كةم ناوي
كريَكاري
كورد
نةهاتووة. بيَ
طومان ئةميش كةلَينيَكي
ترة لةو دةيان
كةليَنانةي
كة ميَذووي
نووسراومان
دا هةن،
بةلاَم
كةلَينيَكي
طةورة!..وا
بزانم لة
رِاستي ي دوور
ناكةومةوة
طةر بلَيَم
ئةدةبي
كورديش، بة
داخةوة، لةو كةلَينة
بيَ بةش ني ية.
كريَكاري
كورديش وةك رووناكبير
و جووتيار و
هةموو
خةلَكيَكي تر
خاوةن دلَ و
هةستة، دلَي
وةك هةموو
كريَكاريَكي تر
ساف و هةستي
وةك ئةوان
بةرزة، ئةويش
لة هةمووان
زياتر ئارةق
دةرِيَذيَ و
لة هةمووان هيلاك
و بيَ كات
ترة، بؤية
كةمتر باسي
خةلَك دةكا و
زياتر لة
هيلاكي ي و
دةردو ئازارو
نةبووني و بيَ
مافي دةطاو
حةز بة
ياريدةي
هةموو ليَقةوماويَك
دةكا. تالَ
لاي ئةو تالَ
ترو شيرين لاي
ئةو شيرين
ترة. لةزةت لة
هةموو
خؤراكيَك
دةبينيَ. وةك
هةمووان و
رةنبطيَ
زياتريش، حةز
بة ضاوي كالَ
و ليَوي ئالَ
و طؤناي ثرِ
خال بكا. كاتي
بواية ئةويش
ضاوباز
دةبوو!..ذمارةيان
زؤرو
كيَشةيان
زؤرتر، بؤية
ذيانيان ضيرؤكي
بيَ هاوتاو
داستاني
دانسقة و
تابلؤي رةنطينة...
حةيفة دةستي
ئةديبي كوردي
دلَ ثةرِةي
طولَ كة
تالاَوي
زوخاوي ذيان
زاخاوي ميَشك
و قةلَةمي
داوة، زوو
نةطاتة
طةوهةر
وئةلَماسي
ئةو خةزنة
دةولَةمةندة!...
لةم
ووتارةدا
هةولَ دةدةين
بة كورتي ي
ضةند روويةكي
سةرةتاي
دروست بوون و
هاتنة كايةي
ضيني
كريَكاري
كورد بخةينة
بةر ضاو كة
دوور ني ية
سةرنجي
خويَنةر
راكيَشن.
لة
سةردةمي هةرة
كؤني
شارستانيةتي
مرؤظةوة كريَكار
و كري طرتة
هةية. بةلاَم
هيض كات و لة
هيض شويَن ئةو
كريَكارة
ثةرش و
بلاَوانة
نةبوونةتة
هيَزي
بنضينةيي
هيَنانة
بةرهةم لة ناو
كؤمةلَ دا تا
ثةيدا بووني سةرمايةداري.
لة طةل ئةميان
دا دوو ضيني
نويَ ديَنةكايةوة
– بؤرجوازي و
كريَكار- لة
بةر ئةوةش كة
ثةيوةندي
سةرمايةداري
لة ئةوروثاي رؤذئاوا
بةر لة شويَني
تر دروست بوو،
هةر لةويَش
دةوروبةري
سةدةي ضواردة
و ثانزة بؤ
يةكةم جار لة
ميَذووي
ئادةميزاد دا
ضيني
كريَكاري وةك
هيَزي دياري
كؤمةلَ هاتة
ناوةوة. (1)
لة
زؤربةي
وولاَتاني
تر، تايبةت لة
رؤذهةلاَتي
نزيك و
ناوةرِاست،
ثةيدا بووني
ضيني كريَكار
زؤر لةوة
دواكةوت. جؤر
و هؤي دروست
بوونةكةش طةليَك
لة طةل ئةو
جياوازة. لة
ئةوروثا ئالَ
و طؤرةكاني
ناو كؤمةلَ
ضيني
كريَكاريان
دروست كرد،
بةلاَم لة
وولاَتاني
رؤذهةلاَت
ئةو ئالَ و
طؤرِانة بة
هؤي تيَكةل
بوون بة
بازارِي سةرمايةداري
يةوة كةمتر
دةوريان بيني.
لة سةردةي
نؤزدةوة
ليَشاوي
تيَكةل بووني
وولاَتاني
رؤذهةلاَتي
نزيك و
ناوةراست بة
بازاري سةرمايةداري
يجيهان دةستي
ثيَ كرد. ئةمة
و طةيشتني
ذمارةيةك
دةستكةوتي
ثيشةسازي ي
نويَي
ئةوروثا
بوونة هؤي
دارِشتني
بةردي بناغةي دروست
بووني ضيني
كريَكاري
زؤربةي
وولاَتاني
ئةم ناوضةية.
لة
كوردستان ئةم
دياردةية لة
بةر دوو هؤي
طرنط تا
رِادةيةك لةو
وولاَتانة
دواكةوت،
يةكةميان:
هيَزي زؤري
دةرةبةطي و
ثاشماوةي
ذياني كؤضةري
ي و نيمضة
كؤضةري ي ناو
كؤمةلَي كورد.
ئةوي تريان
نةبووني
دةربةنديَكي
سةربةخؤ بوو
كة كةل و ثةلي
كوردستان و
بةرهةمي هيَنراوي
ثيشةسازي ي
ئةوروثاي
تيَدا كؤببيَتةوة
و ثيَويستي بة
ذمارةيةكي
زؤر كريَكارو
ضةند
كؤمثانيايةك
بيَ.
بةلاَم
بةرامبةر
بةوة، مةرجي
تري ثيَويست بؤ
دروست بووني
ئةم ضينة
تازةية لة
ئارادا بوون.
يةكةميان:
دةولَةمةنديي
كوردستانة كة
بةرهةمي
كشتوكالَ و
ئاذةلَي لة
نيوةي دووةمي
سةدةي
نؤزدةوة
طةيشتة ضةند بازاريَكي
طرنطي
ئةوروثا. كةل
و ثةلي دروست
كراوي ئةويش
بة خيَرايي
طةيشتة كة
لاترين شار و
طوندي لاي
خؤيان.
تةنانةت بةر
لة نيوةي دووةمي
سةدةي نؤزدة
ئينطجليزةكان
كؤمثانياي
تايبةتي يان
لة شاري وةك
((دياربةكر))
دامةزراند.
هةر لة خؤشةوة
ني ية ((ط.
ناثيَير))
ثيَش ثةنجا سالَ
شاري
كرمانشاي ناو
ناوة بةندةري
كةل و ثةلي
ئينطليزي و
هيندي. (2)
دووةميان:
ثةرةسةندني
شارة
كوردةكان و
بةهيَز بووني
ثةيوةندي ي
بازرطاني يان
لة طةل شاراني
ترو
ثيَشكةوتني
ثيشةسازي ي
خؤمالَي يانة.
لةم رووانةوة
بؤ ماوةيةكي
زؤر كوردستان
شان بة شاني مةلبةندةكاني
تري
رِؤذهةلاَتي
نزيك و ناوةرِاست
هةنطاوي
بةرةو
ثيَش ضوون
دةنا. لة
ريَطةي ذمارة
و بةراوردةوة
دلَنيا
دةتوانين
بلَيَين
سةدةكاني
ناوةند شارة
كوردةكان لة
طةليَك
رووةوة، وةكو
شاراني تري
رؤذهةلاَت
ثةرةي سةندو
قةوارةي خؤي
وةرطرت.
طةريدةي
توركي ناودار و
سةرضاوةي
رةسةن ((ئؤليا
ضةلةبي 1611-1679)) كة
ناوةندي
سةدةي حةظدة
هاتؤتة
كوردستان لة
بةرطي ضوارةمي
((سياحةتنامة
كةيدا )) (3) باسي
طةورةيي
ذمارةيةك
شاري وةك
((دياربةكر)) و
((بدليس))ي
كردووة. ئةو
بازارو
قةيسةريانةي
((دياربةكر)) كة
ئةو باسيان
دةكا ئةوسا لة
زؤر ناوضةي
رِؤذهةلاَت
كةم ويَنة
بوون. هةر بة
ثيَ ي قسةي
ئةو،
((دياربةكر)) 12
طةرماو
((حةمام))ي طشتي ي
تيَدا بووةو 140
مالَيش
طةرماوي
خؤيان هةبووة.
((بدليس)) 5
طةرماوي طشتي
ي و 600 ي
تايبةتي ي
تيَدا بووة.
ئةم ذمارةيةي
دوايي يان
بةلَطةي
ثرِماناي
دةولَةمةندي
ي و رةفاهةتة.(4)
دواي
((ئؤليا
ضةلةبي)) بة
دةورو بةري 150
سالَيَك نويَنةري
ناوداري
ئينطليز لة
عيَراق
((كلؤديَوس
جيَمس ريض))
باسي ضةند
شاريَكي تري
كوردستاني
كردووة.
قسةكاني
ئةويش
بةلَطةي
ميَذوويين
دةربارةي
ئالَ و طؤرِ و
بةرةو ثيَش
ضووني شارة
كوردةكان.
((سنة))ي بة 5
هةزار مالَ
داناوة، ك
ةهةر جؤر
ليَكي بدةيتةوة
لة 20 هةزار كةس
تيَدةثةرِي.
ماناي ذمارةيةكي
وا زياتر خؤ
دةنويَنيَ
طةر بيَت و
بزانين
ذمارةي
دانيشتواني
شاري ((قودس))
سالَي 1814 دةوروبةري
12 هةزار
وبةغدا سالَي 1831
نزيكةي 20
هةزار و
((عةممان))ي
ثايتةختي
((ئوردةن))يش
سالَي 1880 تةنها
هةزار كةس
بووة.(5)
ثةيوةندي
بازرطاني ي
نيَوان
شارةكاني
كوردستان خؤي
و ئةو
مةلَبةندو
ناوضانةي
ليَوةي نزيك
بوون بة
ثيَوداني
قؤناغي
دةرةبةطي
خراث نةبوو.
بة ثيَ ي
سةرضاوة
كؤنةكان
تاوةكو سةدةي
نؤزدةيش
((ئةستةموولَ))
و ((ديمةشق)) و
((حةلَةب)) و
((بيَرووت)) تا
رادةيةكي زؤر
بة مةرِو بزني
كوردستان
بةريَوة
دةضوون. تةنها
شاري ((ئةستةموول))
هةر سالَةي
يةم مليؤن و
نيو سةر مةرِي
لةويَوة بؤو
دةهات. ئةو
سوثا
طةورةيةي بة
سةركردايةتي
((ئيبراهيم
كورِي محةممةد
عةلي طةورة))ي
فةرِمان
رةواي ميسر، سالَي
1832 –1833 و 1839 هيَرش
بردة سةر
((سوريا)) بة
مةرِو
مالاَتي كوردةواري
دةذيا.(6) بةر
لةوةي سةدةي
رابوردووكؤتايي
بيَ تةنها
((ئةستةموولَ))
و ((حةلَةب)) و
((بةغدا)) هةر سالَةي
3 مليؤن مةرِي
كوردستانيان
بؤ دةهات.
بةندةري
((سامسؤن))يش بة
تةنها 20 مليؤن
هيَلكةي لةويوة
دةهاني(7)
دروستكردني
ثردي
((قلياسان)9يش
لة لايةن
دةولَةمةنديَكي
((سلةيماني))يةوة
تةنها كاري
خيَر نةبوو،
ئةطينا دةبوو
بةر لة
((قلياسان)) لة
((تانجةرؤ)9
دروستي
بكرداية،
ضونكة ئةميان
ئاوي زؤر ترو
كاتي لافاو
ترسدار ترة.
بة
هةمان
دةستوور
ثيشةسازي
خؤمالَي
كوردستان بةر
لة تيَكةلَ
بوون بة
بازارِي
سةرمايةداري
جيهان
هةنطاوي باشي
بةرةو ثيَش
ناو هيضي لة
ثيشة سازي ي
وولاَتاني
دةوروبةري
كةمتر نةبوو.
جلو بةرطي
نةتةوةيي و
ذمارةيةك
نةريتي تايبةتي
هةويَني باشي
ئةو بةرةوثيَش
ضوونة بوون.
ديسان لة
بةرطي
ضوارةمي ((سياحةتنامة))كةي
((ئؤليا
ضةلةبي)) دا
طةلَك بةلَطةي
ثرِ بايةخ و
مانا لةم
بارةوة ضنط
دةكةون. قسةي
ئةو لة هةموو
جيهان ويَنةي
زةرةنطةري
((دياربةكر))
كةم بووة. وةك
دةلَيَ كاري
((جؤلاَ)) و ((بةرط
دروو)) و
((دةباخانة))
كاني ((بدليس))
دةنطي
دابووةوة، بة
رِادةيةك
((ضةرمي بة
دياري ي
دةبراية
وولاَتي
فةرةنط)).
دواي
دةوروبةري
دوو سةدة ،
واتة ناوةندي
سةدةي نؤزدة،
((تايلةر))ي
طةرِيدةي
ئةوروثايي
لةو كتيَبةي
دا بة ناوي
((طةشتيَك بؤ
كوردستان دا)) بلاَوي
كردووةتةوة،
باسي كةتالي
ئاوريشمي
((دياربةكر))
دةكاو بؤ ضاكي
ي لة طةلَ
ئاوريشمي بة
ناوبانطي
((حةلةب))
بةراوردي
دةكاو دةلَيَ
ئةويان
هةرزانتر
دةفرؤشري
بؤيةكا لة هةموو
ئةو ناوضانةي
كةوتوونة
نيَوان
((دياربةكر)) و
دةرياي رةش
بازارِي
طةرمة.(8) ناوناني
طةرِةكيَكي
شاري
سلةيماني بة
((سابوونكةران))
شتيَكي
مانادارة بؤ
ئةم مةبةستةي
ئيَمة باس
ليَوة دةكةين.
بةر لة شةرِي
يةكةمي
جيهاني بة
ماوةيةك
دةيان
خيَزاني ئةم
طةرِةك بة
دروستكردني
سابوونةوة
خةريك بوون(9) و سالَي
بةلاي كةمةوة
500 تةنيان
ئةناردة بازارِةكاني
شارو دةورو
بةري و ضةند
مةلَبةنديَكي
ترو تةنانةت
ليَشي
دةطةريشتة
شاري وةك
((بةغدا)) و ((تةوريَز)) (10)
لة
كوردستانيش
بة ضةشني
ناوضةكاني
تري رؤذهةلاَتي
نزيك و
ناوةراست
تيَكةلَ
بووني خيَرا
لة نيوةي
دووةمي سةدةي
رابوردوووة
بة بازارِي
سةرمايةداري
جيهان كاري
كوشندةي كردة
سةر ثيشة
سازيي
خؤمالَي كة
تاك تاكة
خةريك بوو
هةنطاو بةوةو
قؤناغي
مانيفاكتؤرة(11) بنيَ.
كاري
بنةمالَةي
موتابضي كة لة
سلةيماني
جةوالَيان
دروست دةكرد
نيمضة
مانيفاكتؤرةيةك
بوو بؤ خؤي.
كريَكاري
كريَ طرتة
كاري تيَدا
دةكرد،
ئةمرازي
تارِادةيةك
ثيَشكةوتوويان
بة كار
دةهيَنا ،
دابةش كردني
كار ((تقسيم
العمل))(12)
تيَيدا سيماي
رووني خؤي
وةرطرتبوو(13) جؤري
دروستكردني
تؤثةكاني
وةستا ((رةجةب))
يش لة
رةواندوز
نموونةيةكي
تري ئةم
راستييةية. شؤرةتي
تؤثةكاني كة
بؤ ميري
رةواندوزي
دروست دةكردن
دةنطي
دابووةوة(14) زؤري ئةو 80
تؤثةيش كة
والي
((مووسل))هةيبوو
لة دةستكردي
كريَكاراني
رةواندوز
بوون. شاياني
باسة ئةوو
مةعدةنةي بؤ
دروستكردني
تؤثةكان بةكار
دةهيَنران لة
دةورويشتي
رةواندوز بة
كاري
كريَطرتة
دةردةهيَنران.
لة مةيداني
دروستكردني
بةرِةو جاجم و
ضؤخيش دا
خةريك بوو، ووردة
ئابَ و طؤرِ
دةست ثيَ بكا.
بةلاَم
تةنانةت ئةم
جؤرةثيشةسازي
يانةيش
نةيانتواني
خؤيان لةبةر
ليَشاوي
كةلوثةلي
هةرزان و
ضاكتري كارطةكاني
ئةوروثا دا
رابطرن،
بؤيةكا يةك لة
دواي يةك دام
و دةزطايان
ثيَضايةوة.
((كارتسؤف)) سالَي
1896 نووسيويةتي
دةلَيَ ((
...جاران ضؤخي
كورد بة
ناوبانط بوو،
بةلاَم ئيستا
كوتالَي ئينطليز
تةنطي ثيًَ
هةلَضينوة)) (15)
ئةو
يةك دوو
دوكاني فيشةك
ثرِكردنةوةيةي
دواي شةرِي
يةكةمي جيهان
خاوةنةكانيان
لة سلةيماني
بة كولةمةرطي
دةذيان،
ثاشماوةي 150
دوكاني لة
خؤيان
طةورةتر بوون
كة بةر لة
شةرِ ((مارك
سايكس)) لةويَ
ديبووني (16).
هةر
ضؤني بيَ لةو
جؤرة
شويَنانةي بة
كاري
ثيشةسازي
خؤمالَي يةوة
خةريك بوون و
هةنطاوي
باشيان بةرةو
ثيَش نابوو،
يةكةم
تويَكالَي
تةنكي ضيني
كريَكاري
كورد بةدي
دةكريَ، لة
لايةكي
تروةوة قةزاي ئةو
ثيشةسازي ية
لة ضيني
داهاتووي
كريَكاري كورد
كةوت، ضونكة
بةشي زؤري
كارطةراني
ضوونة ناو ريزةكاني
ئةو.
ضةوساندنةوةي
دةرةبةطيش لة
لاي خؤيةوة بة
هةزاران
جووتياري
رووت و قووت و برسي
ناردة بازاري
كار لة
شارةكان و
ئةوانيش تايبةت
لةبةر
هةرزانياني
يان، بوونة
سةرضاوةي
هةرة طرنطي
دروست بووني
ضيني نويَ ي
كؤمةلَ.
ذمارةي ئةم
جؤرة كةسانة
كة لة هةنديَك
ناوضة
هةزاريان ثيَ
دةطوتن، جاري
وا هةبووثتر
لة نيوةي
دانيشتوواني
مةلَبةنديَكيان
ثيَك دةهيَنا.
بة ثيَ ي
هةنديَك
سةرضاوة
ئةوانة لة ناوضةيةكي
وةك ((شنؤ))ي
نزيك
((مةهاباد)) 80% ي
هيَزي كاريان
دروست دةكرد
((10هةزار لة 12
هةزار كةس))(17) لة
ويَنةي ئةمة
تةنها مةطةر لةئينطلتةرةي
كؤتايي
سةدةكاين
ناوةند هةبوو
بيَ، كاتيَك
بة هؤي
قازانجي زؤري
خووري يةوة،
دةولَةمةند و
دةسةلاتداراني
ئةو وولاَتة
زةوي
يةكانيان
دةكردة
لةوةرِطةو
بةو جؤرة بة
دةيان هةزار
جووتيار بيَ
دالَدة و
ثةناطة دةمانةوةو
ئاوارةي
دارستان و
دةشت و دةرو
شاران دةبوون
و بة طذوطيا و
ثاشماوةي
خةلَكي
دةذيان و ئةمةش
هةستي
((تؤماسي مؤر))(18) ي
بةناوبانطي
وا بزواند
((بؤتؤثيا))
بنووسيَت و
قسة
بةناوبانطةكةي
بكا ((خةريكة
مةرِ ثياو بخوا)).
ليَرةدا سةير
ئةوةية كة
دةردو ئازاري
هةذاراني
كورديش هةستي
شاعيري
جوولاَندووةو
باسي ئةوةي
كردووة ضؤن ((
برسيَتي لة
كوردستان
زؤري بؤ هةمووان
هيَناوةو بة
رِةوة بةرةو
فابريقةكانيان
(19) دةنيَريَ(20).
ذمارةي
هةذاري شارو
تايبةت لاديَ
ي كوردستان
هيَند زؤر
بوو، لةوانة
نةبوو
بازارِي كةم دةرامةتي
ناو وولاَت
دادي بةشيَكي
زؤر كةميشي
بدا. لة
قورِكاري و حةمالَي
ي بةولاَوة
كاريَكي تري
ئةوتؤ دةست نةدةكةوت.
لةبةر ئةوة بة
هةزاران
هةذاري كورد
روويان
دةكردة شاري
طةورةي وةك
((ئةستةموولَ))و
بةهةموو كارو
نرخيَك قايل
دةبوون. ((بةر
لةشةرِي
يةكةمي جيهان
ذمارةيةكي
بيَ شومار لة حةمالَي
رةش و رووتي
كورد بازارِي
ئةستةموولَ و
بةغدا و شاري
تريان تةني
بوو)) هي وايان
هةبوو لة تاو
نةبوني ي
دةضوونة شاري
بضووكي وةك ((حةلَةب))ي
((شام))و
((بيَرووت))ي
((لوبنان))و
((ئةدةنة))ي
((توركيا))، يا
ناوضةي وةك
((ئاقضةم)) و
((قةرةباغ))ي
((ئازةربايجان)).
بةلاَم
تواناي
بازارِي كاري
ئةو جؤرة ناوضةو
شارانةيش
ئةوةندة
نةبوو دادي
ئةو خةلَكة
زؤرة بدا كة
دةبوونة
سةرباري
بيَكارةي خؤيان.
بؤيةكا
هةر زوو
ذمارةيةكيان
ناضار ضاويان
برِي ية
وولاَتاني
دةرةوةو
خؤيان داية
دةست قةدةرو
طةلَيَكيان
دةرياي
ئةتلَةسي يان
بري و طةيشتنة
خاكي ئةمريكا.
زؤربةي
ئةمانة خةلَكي
دةرسيم (21)
بووني
كانة مةعدةن
لةناوضة
كوردةواري
يةكان و دةورو
بةري هؤيةكي
ياريدةدةري
ثةيدا بووني
كاري كريَ
طرتة بوو
لةويَ بةر لة
شةرِي يةكةمي
جيهان. ئةوسا
بةشي زؤري
كريَكاراني
كانة خةلَووزةكاني
زةنطولَدات
كرد بوون.
كوردي ((جؤلَةميَرك))
يش ئاسن ومس و
زةرنيخيان
دةردةهيَناو
لةويَوة ناوي
يةكيَك لة ناوضةكاني
بؤتة
((زةرِنيخ
مةيدان)).
بةشيَك لةو
زةرِنيخةي
ليَرة
دةرهيَنرا
دةنيَرراية ئةستةموولَ
و بةغدا
هيندوسنان(22) هةر ئةو
سةردةمة
ذمارةيةك
كورد بوو
بوونة كريَكاري
كانة
خةلَووزةكاني
نزيك ((كفري)) كة
بةرهةمي
سالاَنةي
كاريان بةر لة
شةري يةكةم و
كاتي ئةو
شةرِة هةزار
تةن دةبوو(23).
رووداوةكاني
شةرِي يةكةمي
جيهان بوونة
هؤي ثةرةسةندني
ذمارةي
كريَكاري
كورد بة جؤريَكي
هةست ثيَكراو.
كوردستان بة
خؤي بووة
يةكيَك لة
شةرِطة
ديارةكاني
رؤذهةلاَتي
ناوةراست و
سوثاي ضوار
وولاَتي تيَ
رذا. ئاطري
شةرِ زؤربةي
ئةو
ناوضانةشي
طرتةوة كة
ليَوةي نزيك
بوون. وةك
ئاشكراشة
تةكنيك و
خيَرايي
دةوري
طةورةيان لةو
شةرِةدا
بيني، بؤيةكا
لة هةر
ضوارلاوة
دةست كرا بة
كردنةوةي
ريَطاوبان و
دامةزراندني
بنكةي
سةربازي. بة
هةزاران
هةذاري كورد
لةو شويَنانة
بوونة كريَكار.
ئةم دياردة
نويَ ية بة
تةواو بووني
شةرِ كؤتاي
نةهات. هةر بؤ
نموونة سالَي
1925 ثتر لة 2250 كورد
كريَكاري
شةمةنةفةر
بوون لة
عيَراق(24) بة
ثيَ ي هةنديَك
سةرضاوةي
باوةرِ
ثيَكراو ناوةندي
بيستةكان ئةو
كريَكارانة 23%
ي هةموو كريَكاراني
شةمةنةفةري
عيَراق بوون(25).زؤريَ ي
ئةم ذمارةية
زياتر لةوةدا
خؤ دةنويَنيَ
طةر بيَتؤ
بزانين
زؤربةي
هةرةزؤري
خةتي شةمةنةفةري
ئةوساي
عيَراق لة
باشوور و ناوةندي
وولاَتدا
بوون، وجطة لة
((عةرةب)) و(26) ((كورد))
ذمارةيةكي
زؤر هيندي 1124 و
ئيَراني ي و
ئةرمةن و
ئاسوري و تورك
و هي تر كريَكاري
ئةم دةزطاية
بوون.
ديسان
دواي شةرِي
يةكةمي جيهان
ذمارةيةكي يةكجار
زؤر لة هةذاري
كورد بوونة
كريَكاري نةوت
و
دامةزراندني
لولةكاني و
دروست كردني
ريَطةو بان و
خانووبةرةو
شتي تر.
كؤتايي
بيستةكان لة
هةموو عيَراق
4250 كةس بة دروست
كردن ريَطةوبانةوة خةريك بوون(27) كة
ذمارةيةكي
زؤريان
كريَكاري
ريَطةي نيَوان
(( كةركوك )) و
((سلةيماني)) و
((كةركوك)) و
((هةوليَر))و
((موسلَ)) و
((هةوليَر))
((رةواندوز و
رايات)) بوون. ئينطليز
بايةخيَكي
زؤريان دابوو
بة ريَطةي دواييان
واتة
((هةوليَر)) –
رةواندوز –
رايات))
ضونكة، جطة لة
بايةخي
ستراتيذي
دةيانويست
بيكةن يةكيَك
لة هؤكاني
ذياتر
بةستنةوةي
بازارِةكاني
رؤذئاواي
ئيَران بة
جيهاني
سةرمايةداري
يةوة ، تا
ضةند بتوانن
ئةوةندة
ثةيوةندي
ئابووري ئةو
وولاَتة لة
طةل شوورةوةي
كز بكةن(28)
كريَكاري
كورد يةكسةر
دلَسؤزي و
ثةرؤشي لة كارداو
تواناي
فيَربووني
خيَراي
نيشاندا.
طةليَك بةلَطةي
سةير بؤ ئةم
راستي ية بة
دةستةوةية .
وا بزانم لة
هةموويان
طرنطتر لةم
لايةنةوة
يةكطرتنةوةي
نرخاندني كار
بة دةستاني
ئينطليزو ئةلمانة
لة كاتيَكدا
كة لة دوو
خةندةقي جياوازدا
بةرامبةر
بةيةك
وةسابوون.
ئةلمانةكان سةرةتاي
شةرِي يةكةمي
جيهان دةست و
برد كةوتنة
دروست كردني
ئةو بةشانةي
ثرؤذةي
ناوداري خةتي
شةمةنةفةري
بةغدا كة
هيَشتا تةواو
نةبوو بوون.
بةو
جؤرِة
خةتيَكيان لة
نيَوان
((بةغدا)) و ((سامةرِا))
دا راكيَشا كة
كريَكاري
كورديش لة
دروست كردني
دا بةشدار
بوون. نووسةري
ئةلَماني
((داكؤبيَرت))
لةم بارايةوة
نووسيوةيةو دةلَيَ:
((ئةندازيارة
ئةلَمانةكان
لة كوردا
باشترين و
دلَسؤزترين
كريَكاريان
جةنةرِالَ
هالَديَني –
فةرماندةي
هيَزةكاني
ئينطليز لة
عيَراق دةورو
بةري هةمان
كات بيَ ئةوةي
بزانيَ ((داطؤ
بيَرت)) كيَ ية
، يان راي
ئةلمان ضي ية
بة هةمان
دةستوور باسي
كريَكاري
كوردي كردووةو
رةزامةندي
زؤري
بةرامبةريان
نيشان داوة(30) هةر
لةبةر ئةوةيش
هيض سةير ني
ية رؤذانةي
كريَكاري
كورد لة هي تر
زياتر بوو.
ئةوسا
هةنديَك
دةزطا رؤذي
نزيكةي 21
عانةي دةدا
بةو بةرامبةرب
بة 14 عانة كة هي
وةك ئةو وةري
دةطرت (31) لةوةيش
مانادار تر
ئةم
نموونةيةي
ترة: دةزطاي
شةمةنةفةري
ئينطليز ترة:
دةزطاي شةمةنةفةري
ئينطليز لة
عيَراق لة
بيستةكاندا دوو
جؤر كريَكاري
هةبوو،
يةكةميان ئةو
كريَكارانة
بوون كة
بةكاري
ئةساسي يةوة Capital Works خةريك
دةبوون ،
دووةميشيان
ئةوانة بوون
كة كاريان لة
دروست كردني
خةتي تاوةدا
دةكرد. سالَي
1924-1925 لة 2274
كريَكاري
شةمةنةفةري
كورد تةنها729
يان لة جؤري
دووةم بوون و
ئةو باقي
يةكايان 1045
كريَكار لة
جؤري يةكةم
بوون (32).
ديارة
ئةم راستي ية
نةبووة هؤي
ئةوةي تالاَوي
ضةوساندنةوةي
كريَكاري
كورد لة ثي
هاوةلَةكاني
كةمتر بيَ.
بةلَكو بة
ثيَضةوانةوة
ذمارةيةك
نموونةي هةر
ئةو سةردةمة واي
نيشان دةدةن
كة هةنديَك
جارو لة بةر
ضةند هؤيةكي
تايبةتي ئةو
ضةوساندنةوةية
توندتر بووة.
لة طشت
ناوضةكاني
باكوري
عيَراق رؤذانةي
كريَكار لة
ناوضةكاني تر
كةمتر بوو. بة
ويَنة
كريَكاراني
كؤمثانياكاني
نةوت دةبوو
حةفتةي 54
سةعات كار
بكةن و
بةرامبةر بوة
7 تا 10 روثيةيان
وةردةطرت، كة
ضي كريَكاري
ضنين لة بةغداو
كريَكاري
بةندةري
((بةسرة))
حةفتةي 48
سةعات كاريان
دةكردو
بةرامبةرب
بةوة
هةريةكةيان 3
تا 6 روثية
زياتريان
لةوان
وةردةطرت (33) باري
كارو رؤذانةي
ئةو كريَكارة
كوردانةي بة
دروست كردني
خانووبةرةو
ريَطةي
بانةوة خةريك
بوون طةليَك
لةوةيش
خراثتر بوو.
ئةوانة زؤر
جار
مةلابانطان
دةضوونة سةر
كارو لة طةلَ بانطي
شيَواندا.
دةستان
ليَ
هةلَدةطرت كة
وةك
ئينطليزةكان
خؤيان داني
ثيَدا دةنيَن
ئةو ثارةية
تةنانةت ((بةش
نان و جطةرةي
نةدةكردن)) (34) ويَراي
ئةوة
كريَكاري
كورد، وةك
كريَكاري ناوضةكاني
تر، ماوةيةكي
دوورو دريَذ
نةيتواني خؤي
لة ثةيوةندي و
نةريتي
دةرةبةطي
قوتار بكا.
زؤر جار ئةو
كريَكارانة
دةطةرانةوة
طوندةكانيان
بؤ كاري
كشتوكالَ و
ياريدةي كةس و
كاريان. زؤر
بةيان
بةشيَكي
داهاتي
كريَكاري ي
خؤيان هة وةك
جاري جاران
دةدا بة ئاغا
و سةرةك
هؤزةكانيان.
بةر لة
كؤتايي با
ئةوةش بلَيَن
كة كريَكاري كورد
لة سةرةتاي
سةرةتاوة بة
طياني
برايةتي طؤش
بووة، ضونط
هةميشة ض لة
خاكي خؤي و ض
دوور ليَي شان
ب ةشاني
كريَكاري تر
كاري كردووةو
ئازاري
ضةوساندنةوةي
ضيَشتووة.
جوانترين
بةلَطةي ئةم
راستي ية رةنطبيَ
ئةو قسانة بن
كة لة طةل
تةواو بووني
ريَطةكةي
((هةوليَر –رةواندوز-
رايات)) لة سةر
تاشة بةرديَك
نووسيبوويان: ((ئيَمة كة
هةزاران
كةسين بة
عةرةبي و
ئةرمةني و
ئينطليزي و
هيندي كوردي و رووسي
و توركي قسة
دةكةين ئةم ريَطةيةمان
بؤ خزمةتي
هةموو
طةرِيدةيةكي
بيَوةي دروست
كرد)) (35).
ليستةي
ناوي ئةم
زمانانة لة
دةزطاي
شةمةنةفةري
عيَراق
دةطاتة 16 ناو.
جطة لةوانةي
سةررةوة ئةم
ناوانةشي
دةضينة سةر:
سرياني و
ميسري و فارسي
و تونسي و (36)
ئينالي و
يؤناني و
هةنطاري (37)
. لةطاورباغيش
هاويني سالَي
1946 دةنطي
زولاَلَ و
خويَني طةشي
كريَكاري
كورد تيَكةلَ
لة طةل دةنط و
خويَني
ثيرؤزي
براكاني
ئاوازيَكي بة جؤش
و
لايةرِةيةكي
ثرِ شانازي
دروست كرد. !