آیا الگویی ما باید نظام
سرمایه داری جهانی باشد؟
از کامنت های انتشار یافته در
وبلاگ «چپ نو» در باره دموکراسی و سوسیالیزم
نخستین سوالی که باید پاسخ دهیم اینست: آیا سرمایه داری جهانی که قرار
است الگویی ما در ایران باشد، قابلیت حل بحران اقتصادی را خود
داراست؟
برخلاف ادعاهای نظریه پردازان بورژوا، وضعیت اقتصادی سرمایه داری جهانی
(حتی در کشورهای متروپل) نه تنها بهبود نیافته که روز به روز وخیم تر گشته است.
تنها به چند نمونه اکتفا می کنیم.
براساس آمار «سازمان بهداشت جهانی»، عظیم ترین منبع «مرگ و میر» در جهان
نه ناشی از «سرطان» است و نه ریشه در بیماری های قلبی دارد، بلکه نتیجه «فقر» مضاعف
و ریشه ئی در جوامع سرمایه داری بوده است. فقری که گریبانگیر هزاران میلیون نفر در
جهان شده است. فقری که نتیجه سیاست های مستقیم سرمایه داری بوده است. این فقر،
برخلاف نظر مدافعان سرمایه داری، صرفاً شامل کشورهای «جهان سوم» نیست. کشورهای
پیشرفته سرمایه داری (اروپای غربی و آمریکای شمالی) امروزبیش از 30 میلیون بیکار و
15 میلیون اشتغال به کارهای موقت و نیمه وقت دارند (سازمان برای توسعه و همکاری
اقتصادی).
در ایالت متحد امریکا، یکی از غنی ترین کشورهای جهان، در اوج شکوفایی
اقتصادی 1988، 32 میلیون نفر زیر «مرز فقر» زندگی می کردند. اضافه بر اینها،
فشارهای روانی و روحی بر کارگران و کارمندان این جوامع چنان افزایش یافته که در قرن
اخیر بی سابقه بوده است (تایمز مالی 97). در آمریکا دستمزدهای مطلق کارگران و
کارمندان طی 20 سال گذشته کاهش یافته است (لوس آنجلس تایمز 97). در همین زمان مقدار
کار آنان 164 ساعت در سال افزایش یافته است. و در فاصله ی سال های 1980 و 1996 نسبت
سهم درآمد 5% از ثروتمندترین خانواده های آمریکایی از 3/15% به 3/20% افزایش یافته
است، در صورتی که سهم 60%از فقیرترین خانواده ها از 2/34% به 30% کاهش یافته است
(اینديپندنت 7 دسامبر 97).
در جوامع اروپای شرقی که قول و قرار «معجزه اقتصادی» به مردم آن کشورها
داده شده بود، سطح زندگی در درازای 7 سال گذشته (پس از فروپاشی شوروی) 40 تا 50
درصد کاهش یافته است. بین سال های 1990 و 1993، درآمد سرانه در اروپای شرقی و
ایالات موجود در شوروی به یک هشتم دوره پیش از آن رسیده
است.
در کشورهای آفریقایی و آمریکای لاتین و آسیایی نیز درآمد متوسط سرانه
در سال های 1970 و 1980 کاهش یافته و
فقر و قحطی و گرسنگی و بیماری در بسیاری از مناطق آفریقايی حکم
فرماست.
در جهان «مهد آزادی» غربی، همانند کشورهای «جهان سوم»، بیماری های قرون
وسطی ای مانند «وبا» و «طاعون» ظاهر گشته اند. اینها همه در دوره ای اتفاق می افتند
که بازدهی اقتصادی کل جهان در حدود پنج برابر نیم قرن پیش بوده است، در صورتی که
فقر، قحطی و گرسنگی تفاوت چندانی با نیم قرن پیش نکرده است (گزارش توسعه انسانی،
سازمان ملل متحد).
تقریباً در90 کشور جهان، درصد درآمد سرانه به کمتر از آنچه 10 سال پیش
بود، رسیده است. در 19 کشور (که شامل «روآندا»، «لیبری»، «سودان» و «هائیتی» می
شود)، درآمد سرانه، به کمتر از آنچه در سال 1960 بود، رسیده
است.
اما همه مردم جهان فقیر نشده که اقلیتی وضعیت بهتری پیدا کرده اند.
مدیران شرکت های بزرگ آمریکایی در سال 1978 در حدود 60 برابر یک کارگر ساده حقوق
دریافت می کردند؛ در صورتی که در سال 1995 این رقم به 170 برابر افزایش یافته است.
و یا در سال 1980 درآمد مدیران عالی رتبه ی 300 شرکت بزرگ آمریکایی، 29 برابر بیشتر
از درآمد متوسط کارگران صنایع بود. اما در سال 1990 درآمد اینها به 93 برابر درآمد
متوسط کارگران رسید.
تحقیقات اخیر «سازمان ملل»، حاکی از این است که تنها 400 نفر در روی کره
زمین بیش از نیمی از ثروت درآمد کل جهان را در اختیار دارند. آقای «بیل گی تز»
بنیادگذار نرم افزار «میکروسافت»، پادشاه عربستان سعودی و 383 «سوپر- ثروتمند»
دیگر، اموالشان به بیش از کل «تولید ناخالص ملی» 45 درصد جمعیت جهان تجاوز می
کند!
در حال حاضر ۵% از ثروتمندترین افراد جهان ۱۱۴ مرتبه بیشتر از ۵% از
فقیرترین انسان ها درآمد دارند. ۵۰۰ نفر از ثروتمندترین مردم جهان ۱.۵۴ تریلیون
دلار (بیشتر از کل درامد ناخالص ملی قاره آفریقا و یا مجموع درآمد سالیانه نیمی از
انسانهای فقیردر کره زمین) را دارا می باشند. (روزنامه گاردین- جرج مانبيوت نوامبر
2003).
امروز توانائيهای مخرب انسانهای ابعاد غول آسايی پيدا کرده است. تنها
کافی است به توليد جنگ افزارها، نابودی محيط زيست، به 16 ميليون کودکی که هر سال در
جهان سوم از گرسنگی يا بخاطر بيماريهای درمان پذير می ميرند، به خطرات يک قحطی
واگير، مواد غذايی مسموم، اعتياد و وحشيگری آشويتس و هيروشيما و ویتنام و به ویژه
امروز به جنگ داخلی درعراق بيند يشيم.
چگونه می توان ادعا کرد
که آینده از «آن» سرمایه داری است؟ مگر قرار نبود که پس از فروپاشی شوروی خطرات در
مقابل نظام جهانی سرمایه داری برطرف شوند؟ پس این همه وعده و وعیدها چه شدند؟ ما
اکنون در آغاز قرن بیست و یکم شاهد وخیم تر شدن وضعیت عمومی اکثریت مردم جهان هستیم
و نه برعکس. هرچه بیشتر آینده سرمایه داری به بربریزم نزدیک می شود. و الگوی
ما نمی تواند بربریت باشد. ما باید به دنبال بدیل دیگری باشیم.
«سوسیالیزم» یا «بربریت»؟
در آستانه قرن بیست و یکم پیش بینی کارل مارکس مبنی بر وجود دو راه در
مقابل بشریت: «سوسیالیزم» یا «بربریت»، هر چه بیشتر واقعیت پیدا می کند. چنانچه بار
دیگر وضعیتی ایجاد شود که فاشیزم، همانند دهه 1930 رشد کرده و بر مصدر کار قرار
گیرد، فاجعه های بشریت، بخصوص با در دست داشتن انواع سلاح های اتمی و شیمیایی، به
مراتب بیشتر از اولیل قرن بیستم خواهد بود. مدافعان نظام سرمایه داری باید آگاه
باشند که «دمکراسی» بورژوایی قابلیت و کارآیی خود را از دست داده و خود زمینه ساز
رشد گرایش های راست گرا است.
وزیران کابینه «حزب کارگر» آقای «تونی بلیر» در بریتانیا و یا سوسیال دموکراسی در اروپا، که هر روز
سیاست هایی برای خنثی سازی ابتدائی
ترین تأمینات اجتماعی و تهاجم به حقوق اقلیت های جامعه را طرح و اجرا می کنند،
ظاهراً «راست» نبوده که از مدافعان همان «دمکراسی» بورژوایی اند. افزون بر اینها
فاشیست های اسم و رسم دار نیز در حال شکل گیری و رشد هستند. آقای «لوپن» در فرانسه
در هر انتخاباتی میلیون ها رأی جلب می کند. دولت «دمکراتیک» ترکیه تهاجم نظامی
گسترده ای علیه یک پنجم جمعیت ترکیه، کردها، براه انداخته است. دولت های کشورهای
اروپای شرقی سابق، آفریقایی و آسیایی که جای خود دارند.
کلیه این فجایع ریشه در شکست نظام سرمایه داری دارد، که نتوانسته حداقل
زمینه برای زندگی عادی اکثریت مردم جهان فراهم آورد. تضادهای طبقاتی بین اکثریت
مردم و یک اقلیت مرفه همواره بیشتر شده اند.
مدافعان سرمایه داری و رفرمیست ها می گویند که "بله مسایلی وجود دارد،
اما بدیل دیگری غیر از سرمایه داری وجود ندارد". اگر چنین است پس هیچ امیدی برای آینده بشریت نباید داشت. برخلاف
اعتقادات «شکست طلبانه» برخی از اصلاح گرایان، بدیل واقعی ی در مقابل این «بربریت»
نظام سرمایه داری وجود دارد و آن هم «سوسیالیزم» است. اما نه سوسیالیزمی از نوع
«سوسیالیزم» شوروی و یا چین، زیرا که اینها همه منحط شده و هیچ بدیلی در مقابل
سرمایه داری ارائه ندادند. وجه تمایز نظام سرمایه داری و نظام سوسیالیستی (غیراز
تفاوت های کیفی اقتصادی) در این است که در نظام اول دمکراسی برای اکثریت مردم وجود
ندارد. بدون دمکراسی کارگری، یعنی دمکراسی ی به مراتب عالی تر از دمکراسی بورژوایی،
ساختن سوسیالیزم غیرممکن خواهد بود. جوامعی که با سرنگونی دولت سرمایه داری، وارد
دوره انتقال از سرمایه داری به سوسیالیزم می شوند (مانند جامعه شوروی پس از انقلاب
اکتبر 1917) بدون دمکراسی کارگری به شکل مارپیچی به همان نظام سرمایه داری باز
خواهند گشت (همانطور که در شوروی و اروپای شرقی چنین
شد).
مردم زحمتکش کلیه جوامع جهان می توانند با اتکاء بر نیروی خود سرنوشت
خود را تعیین کرده و برای نسل آتی ثروت تولید کنند. لزومی ندارد که کنترل زندگی
مردم به دست شمار قلیلی سرمایه دار و متکی بر بازار کور و هرج و مرج زا سپرده شود.
تکنولوژی امروزی در دست نمایندگان واقعی مردم می تواند به بهترین نحوی برای خدمت
برای زحمتکشان جامعه بکار گرفته شود. ماشین آلات اتوماتیک می توانند کارهای مشقت
بار را از انسان ها گرفته و وقت آزاد برای رفاه و ارتقاء فرهنگ برای مردم ایجاد
کند. با استفاده صحیح از کامپيوتر می توان اطلاعات لازم برای منابع ضروری نیازهای
مردم را بکار گرفت.
اما این بدیل از بطن نظام موجود سرمایه داری پدید نمی آید. رقابت کور و
انباشت بی رویه سرمایه توسط معدودی از افراد جامعه و بکارگیری هر چه بیشتر وقت
زحمتکشان (استثمار مضاعف) این اجازه را نمی دهد که جوامع کنونی سرمایه داری به
فرهنگ بالاتری دست یابند. تنها راه نجات بشریت از شّر نظام سرمایه داری، مبارزه با
آن و نه اصلاح و یا تسلیم شدن به آن است. جلوه تئوریک و نظری این مبارزه نیز تنها
در «مارکسیزم» نهفته است.
اما این مبارزه یک عمل ملی نیست که در سطح بین المللی باید انجام پذیرد.
مدافعان بورژوازی می گویند که گسترش سوسیالیزم در سطح جهانی عملی نیست؛ و کوشش برای
سازماندهی تولید در گستره ی جهانی صرفاً از عهده سرمایه داری بر می آید. تردیدی
نیست که جایگزینی سرمایه داری با یک نظام نوین، متکی بر همکاری و کنترل خود مردم،
یک روزه انجام نخواهد گرفت. شاید ده ها سال برای اینکه توده ها به طور آگاهانه بر
امور خود نظارت و کنترل داشته باشند، زمان لازم باشد. به سخن دیگر، استقرار
سوسیالیزم در سطح جهانی به سرعت انجام نمی پذیرد که یک روند طولانی تاریخی است.
کسانی که قرن ها از سیاست و نظارت بر امور اقتصادی خود کنار گذاشته شده اند، برای
به دست گرفتن کنترل بایستی تعلیمات لازم را ببینند. پس از سرنگونی نظام سرمایه
داری، دوره انتقال از سرمایه داری به سوسیالیزم آغاز خواهد شد. در این دوره، هنوز
رگه ها و عناصر سرمایه داری (وجه توزیع بورژوایی) باقی خواهد ماند. تنها با به دست
گرفتن قدرت سیاسی توسط پرولتاریا است که این دوره انتقال می تواند آغاز شود. وجود
دمکراسی کارگری تنها وسیله تضمین کننده گذار این دوره انتقالی
است.
تسخیر قدرت سیاسی توسط پرولتاریا، سلب قدرت از بورژوازی و تحت کنترل
گرفتن صنایع عمده گام های نخستین در راستای ایجاد وضعیتی مساعد برای از میان
برداشتن هرج و مرج و ناامنی نظام سرمایه داری است. دولت کارگری بلافاصله در قدم اول
از حیف و میل های بی حد و حساب، رقابت های زاید ، تبلیغات های غیرضروری، کاخ سازی
ها و اصراف، جلوگیری کرده و به جای آن دست به ساختن مسکن و تهیه وسایل اولیه برای
میلیون ها انسان در جامعه خواهد زد.
بی تردید جامعه سوسیالیستی آتی بی نقص نخواهد بود، اما تنها جامعه ی در
تاریخ است که اکثریت مردم جامعه به طور آگاهانه بر سرنوشت خود حاکم خواهند
شد.
کسانی که با علم به بحران های امروزی نظام سرمایه داری کماکان از آن
دفاع کرده و به «اصلاح» آن پرداخته اند، و یا مارکسیزم را مورد سوال قرار داده و می
دهند، آگاهانه و یا ناآگاهانه چشم اندازی جز حمایت از «بربریت» نخواهند داشت. تنها
روش جلوگیری از بربریت تدارک عملی کنارگذاری ریشه ی سرمایه داری جهانی است.
20 فروردین 1385